عنوان دوره آموزشی: ایمنی ماشین آلات تراشکاری
مهندس مهدی گودرزی
کارشناس ارشد مهندسی HSE، مدرس دوره های تخصصی مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت فنی و بهداشت کار، مدرس دانشگاه و مشاور ایمنی ماشین آلات صنعتی در صنایع
نحوه برگزاری : آنلاین
حضور در دوره آموزشی برای عموم رایگان
جهت دریافت جزوه آموزشی دوره ایمنی ماشین آلات تراشکاری کلیک نمایید.
گواهی پایان دوره: گواهی پایان دوره توسط شرکت آتی سلامت محیط و کار پویا اعطا می گردد. این شرکت دارای مجوز آموزشی از مرکز تحقیقات وزارت کار و سازمان فنی و حرفه ای کشور می باشد.
با عنایت به وبینار فوق، مطلب زیر می تواند برای شما مفید باشد.
ایمنی ماشینآلات تراشکاری: راهنمای جامع برای کارشناسان HSE و تکنسینهای تولید
ماشینآلات تراشکاری از پرکاربردترین تجهیزات در صنایع فلزی، تولیدی، قالبسازی و تعمیرگاهی هستند. این ماشینها با وجود نقش حیاتی در افزایش بهرهوری، جزو خطرناکترین تجهیزات صنعتی محسوب میشوند و هر ساله تعداد قابلتوجهی از حوادث ناشی از کار از بریدگیها و لهشدگیها تا قطع عضو در محیطهای صنعتی، ناشی از کار با همین ماشینهاست.
بر همین اساس، آییننامه ایمنی ماشینهای افزار به استناد ماده 85 قانون کار تدوین شده تا یک چارچوب ملی برای پیشگیری از حوادث، صیانت نیروی انسانی و حفاظت از منابع مادی کارگاهها ایجاد کند. در این مقاله، تلاش شده است مفاهیم آییننامه را با زبان کاربردی، قابل اجرا و مناسب متخصصان HSE و دانشجویان این حوزه ارائه کنیم.
آیین نامه ایمنی ماشین های افزار
فصل نخست: شناخت ماشینهای افزار و نقش آن در ایمنی صنعتی
ماشینهای افزار چیستند؟
ماشینهای افزار تجهیزات مکانیکی هستند که عملیات برادهبرداری، سوراخکاری، فرمدهی و برش را روی قطعات فلزی یا غیرفلزی انجام میدهند. این گروه شامل انواع بسیار متنوعی است، ازجمله:
- ماشین مته
- ماشین تراش
- ماشین فرز
- ماشین توتراش
- ماشین صفحهتراش
- دستگاههای ارهماشینی
- دستگاههای سنگزنی
- ماشینهای مخصوص و CNC
- ماشینهای تراش چوب
هر کدام از این دستگاهها دارای مکانیزمهای حرکتی متفاوت (محور گردشی، حرکت رفت و برگشتی، پیشروی قائم یا افقی) هستند و همین تفاوتها، ریسکهای مختلفی را ایجاد میکند که لازم است کارشناس ایمنی با آنها آشنا باشد.
خطرات عمومی ماشینهای افزار: صرفنظر از نوع ماشین، اغلب خطرات مشترک هستند:
- تماس با قطعات گرداننده (Rtating parts): شایعترین علت قطع عضو در کارگاههای تراشکاری.
- گیرکردن لباس، دستکش یا مو در چرخش شفت، سهنظام، مته و فرز
- پرتاب قطعه کار یا ابزار برشی
- پاشش برادههای داغ
- تماس با لبههای تیز ابزار یا قطعه
- استنشاق بخارات و مه ناشی از سیالات برشی (Mists & Fumes)
- خطرات ارگونومیکی (نشستن طولانی، بلندکردن بار، وضعیت بدنی نامناسب)
محتوای آموزشی پیشنهادی: ارزیابی ریسک به روش FMEA و JSA
در ادامه، آییننامه ایمنی، برای پیشگیری از این خطرات، مجموعهای از الزامات عمومی و اختصاصی ارائه کرده است.
فصل دوم: الزامات عمومی ایمنی در ماشینهای افزار
مهمترین مقررات فصل دوم آییننامه را میتوان در چند محور کلیدی خلاصه کرد:
- حفاظت از قطعات گردنده (Guarding Systems): طبق مواد 1، 3 و 27 آییننامه:
تمام محورهای گردنده، ابزار برشی، تسمهها و چرخدندهها باید دارای حفاظ محکم، قابل اعتماد و مناسب باشند. ابزار برشی که در تماس مستقیم با قطعه کار قرار ندارد، باید کاملاً پوشانده شود. در 70٪ حوادث تراشکاری، تماس با قطعات گردان عامل اصلی آسیب است.
- انتخاب ابزار، سرعت و باردهی مناسب: در ماده 2 تأکید شده که:
سرعت دورانی، نوع ابزار و میزان باردهی باید بر اساس نوع دستگاه و نوع قطعه انتخاب شود.
سرعت نامناسب = لرزش دستگاه + احتمال پرتاب قطعه + شکست ابزار
- نگهداری قطعه کار: مطابق ماده 4:
- استفاده از گیره، سهنظام، چهارنظام یا تجهیزات نگهدارنده ضروری است.
- گرفتن قطعه با دست کاملاً ممنوع است.
این اشتباه در بسیاری از کارگاهها مشاهده میشود و یکی از عوامل اصلی حوادث برش انگشت است.
- توقف کامل دستگاه قبل از هرگونه تعمیر و بازدید: طبق ماده 10: قبل از تعمیر، تمیزکاری، روغنکاری و ورود هر عضو بدن به منطقه خطر باید دستگاه کاملاً متوقف و انرژی آن ایمنسازی (LT) شود. این ماده یکی از زیربناییترین اصول ایمنی در عملیات ماشینکاری است.
- ممنوعیت استفاده از هوای فشرده: ماده 13 استفاده از هوای فشرده برای تمیزکاری را ممنوع کرده زیرا:
- ذرات فلزی با سرعت بسیار بالا به چشم و پوست برخورد میکنند.
- امکان نفوذ ذرات زیر پوست وجود دارد (Injectin injuries).
- به جای آن باید از برس و ابزارهای مخصوص استفاده شود.
- الزامات ارگونومی: بر اساس ماده 14: نشستن اپراتور در برخی دستگاهها ضروری است و استفاده از صندلی ارگونومیک الزامی است. این موضوع در کارگاهها کمتر رعایت میشود ولی اهمیت زیادی در کاهش آسیبهای اسکلتی–عضلانی دارد.
- بازدید دائمی، نگهداری و پرونده فنی دستگاه: طبق مواد 18، 21 و 23:
- همه دستگاهها باید دارای پرونده کامل، دستورالعمل سازنده، سوابق بازدید و تعمیرات باشند.
- بازدید روزانه قبل از شروع شیفت کار ضروری است.
محتوای آموزشی پیشنهادی: نحوه کار با خاموش کننده های دستی انواع مواد اطفای حریق و اثرات آن بر محیط زیست
فصل سوم: مقررات اختصاصی ایمنی در ماشینهای تراشکاری
بخش مهم و کاربردی مقاله، توجه به الزامات اختصاصی دستگاه تراش است؛ چراکه دستگاه تراش یکی از خطرناکترین ماشینهای افزار محسوب میشود.
- ایمنی سهنظام و چهارنظام (Chucks): طبق مواد 27، 33، 34:
- سهنظام و چهارنظام باید فاقد برجستگی خطرناک باشد.
- باید حفاظگذاری و ترجیحاً مجهز به میکروسوئیچ باشد.
- آچار سهنظام باید دارای مکانیزم رهاشونده باشد تا روی سهنظام جا نماند.(یکی از شایعترین حوادث: پرتاب آچار سهنظام)
- تراشکاری قطعات بلند: طبق مواد 35 و 36:
- قسمت بیرونزده قطعه باید داخل لوله حفاظتی محکم باشد.
- برای جلوگیری از خمشدن قطعات بلند، استفاده از لینت (Steady rest) ضروری است.
- حفاظت در دستگاههای خودکار و CNC: طبق مواد 37 و 38:
- دستگاههای خودکار باید دارای کاور شفاف کشویی باشند.
- با باز شدن کاور، دستگاه باید فوراً متوقف شود (Interlck).
- پاشش مایع خنککننده باید بهوسیله صفحه حفاظتی کنترل شود.
- انتخاب صحیح ابزار گیر: مطابق مواد 39 تا 42:
- برای قطعات مربع، مستطیل یا هشتگوش باید از چهارنظام استفاده شود.
- برای قطعات مدور، ششگوش یا مثلثی، استفاده از سهنظام الزامی است.
- قطعات نامنظم باید روی صفحهنظام بسته شوند.
- محکم کردن کامل قطعه کار: طبق ماده 43 و 44:
- مرغک و ابزارگیر باید همیشه محکم و بدون لقی باشند.
- بازدید دورهای از لقمهها، پیچها و اهرمها ضروری است.
- استفاده از چنگک مخصوص برای برادهبرداری: مطابق ماده 45:
- برداشتن براده با دست ممنوع است.
- چنگک و ابزار مخصوص باید استفاده شود.
- حفاظت دهانههای دستگاه و فضای اطراف: طبق مواد 47 و 48:
- تمام دهانههای باز دستگاههای صفحهتراش باید حفاظگذاری شوند.
- فضای کافی برای اپراتور ضروری است.
- تهویه موضعی در عملیات تراشکاری: مطابق ماده 49: گازها، مه ناشی از سیالات خنککننده و بخارات باید با تهویه موضعی مناسب جمعآوری شود. این موضوع برای حفاظت از دستگاه تنفسی اپراتور بسیار مهم است.
فصل چهارم: ایمنی در کار با ماشین مته، ماشین توتراش و ماشین فرز
- ایمنی ماشین مته: طبق مواد 28–31:
- قطعه کار باید با گیره محکم شود.
- ورقهای نازک باید بین دو لایه فلزی قرار گرفته و همزمان سوراخ شوند.
- در انتهای سوراخکاری باید بار وارده کاهش یابد تا مته گیر نکند.
- ایمنی ماشین توتراش قائم: با توجه به ماده 32: میز دوار باید تا رأس قطعه کار حفاظگذاری کامل شود.
- ایمنی ماشین فرز: طبق ماده 46:
- فلکههای دستی باید دارای کلاج ایمنی، ضامن و دسته فنردار باشند.
- در پیشروی اتوماتیک، فلکه نباید بچرخد.
محتوای آموزشی پیشنهادی: کمک های اولیه در حوادث صنعتی (قطع عضو، له شدگی، شکستگی، آسیب بافتی)
فصل پنجم: برنامه ایمنی پیشنهادی برای کارشناسان HSE
در کنار الزامات آییننامه، اجرای استانداردهای عملی روز دنیا ضروری است. یک برنامه کامل ایمنی در کارگاه تراشکاری شامل موارد زیر است:
- آموزش و توانمندسازی اپراتورها
- آموزش کار با دستگاه
- آموزش LT
- آموزش تشخیص خطر
- آموزش کار با ابزارگیر مناسب
- آموزش نحوه پاکسازی برادهها
- وسایل حفاظت فردی مناسب
- عینک حفاظتی استاندارد
- کفش ایمنی
- لباس کار بدون آویز
- عدم استفاده از دستکش در نزدیکی قطعات گردان
- محافظ صورت (برای عملیات سنگزنی یا تراشکاری پرپاشش)
- استانداردسازی محیط کار
- نظم و پاکیزگی
- نور کافی
- تهویه مناسب
- محل مشخص برای ابزارها
محتوای آموزشی پیشنهادی: پیاده سازی گام به گام نظام آراستگی محیط کار 5s در صنعت
- چکلیستهای روزانه
- بررسی سلامت حفاظها
- بررسی بستن قطعه کار
- بررسی نشت روغنها
- تست Emergency Stop
- کنترل لرزش و صداهای غیرعادی دستگاه
- مدیریت نگهداری و تعمیرات (PM)
- ثبت سوابق
- بازدید دورهای بر اساس دستورالعمل سازنده
- روغنکاری اصولی
- تعویض بهموقع قطعات فرسوده
جمعبندی
ماشینآلات تراشکاری اگرچه ستون اصلی بسیاری از صنایع تولیدی هستند، اما بدون رعایت الزامات ایمنی میتوانند بهسرعت تبدیل به تهدیدی جدی برای جان و سلامت کارکنان شوند. آییننامه ایمنی ماشینهای افزار یک چارچوب قانونی کامل برای حفاظت از اپراتورها ارائه میدهد، اما مسئولیت اجرای عملی آن بر عهده کارشناسان HSE، سرپرستان خطوط تولید و خود اپراتورهاست. اجرای دقیق موارد زیر میتواند بیش از ۹۰٪ حوادث رایج ماشینکاری را کاهش دهد:
- حفاظگذاری اصولی
- آموزش صحیح
- توقف کامل دستگاه قبل از تعمیر
- استفاده از ابزارگیر مناسب
- عدم استفاده از هوای فشرده
- تهویه مناسب
- بازرسی و نگهداری مستمر
این مقاله تلاش کرد دستورالعملهای قانونی را با اصول عملی و قابلاجرا در محیطهای صنعتی ترکیب کند تا برای کارشناسان ایمنی و دانشجویان این حوزه مفید و کاربردی باشد.
محتوای آموزشی پیشنهادی: الزامات HSE در تعمیرات اساسی
"شرکت فناور آتی سلامت محیط کار و پویا، دارای مجوز برگزاری دوره های آموزشی از مرکز تحقیقات و تعلیمات حفاظت فنی و بهداشت کار، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی و سازمان فنی و حرفه ای کشور،مجوز کانون تبلیغات از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجوز فناوری تحت حمایت پارک علم و فناوری یزد می باشد."
نظرات و پیشنهادات
حامیان
